Salı, 20 Ağustos 2019
.
.
Ercüment Tunçalp

Tüketici talebini etkileyen sebepler

Bir tüketicinin satınalma isteği (talep); her zaman, her yerde, her tüketiciyle benzerlik göstermez. Çünkü kuru kuruya istek ve arzu talep yerine geçmez.

Yeterli satınalma gücü ile desteklenmeyen bir istek hayal aşamasında kalır. Veya ileriye dönük planlar içinde yer alır (ev, araba gibi).

Talep; seçilmiş bir piyasada, belli bir zaman diliminde, belirli bir fiyattan satın alınmak istenen ama satınalma gücüyle de desteklenen mal ve hizmet miktarıdır.

Bu yazıda ele alacağımız konu öncelikle talebi olumsuz etkileyen faktörlerdir. Zira güncel sorunumuz budur.

Dünyada gelişmiş ülkelerin, kişi başı gelirleri daha düşük çıkan gelişmekte olan ülkelere masal tadında sundukları satınalma gücü paritesi daha önceki 3 yazıma konu olmuştu. Okuyamamış olanlar buradan ulaşabilirler.

Kendilerini merkezde gören belli ülkelerin amaçları, moralleri yükseltip diğer ülkelere mal satmaktır. Ancak kimse olmayan parayı harcayamaz.

Şimdi bu kısa girişten sonra talebi azaltan sebepleri inceleyelim:

Tüketici güveninin düşmesi hareketleri kısıtlar. Ekonominin yüksek büyüme kaydettiği dönemlerde güven artar, ekonomi durgun olduğunda ise güven azalır. Tüketici güveninin düşük olduğu bir dönemi yaşıyoruz. Bu durumda kimse tüketiciye kolay kolay harcama yaptıramaz. Tüketici ihtiyaçlarını erteler. İhtiyaçların şiddeti de önemlidir. Ekmek, su gibi zaruri ihtiyaçlar fiyat ne olursa olsun tüketim talebinde değişime yol açmaz. Ancak eğlence, mobilya, ev, otomobil gibi ihtiyaçlar ertelenebilir.

Tüketici reel gelirinin düşmesi (enflasyona göre) ve buna bağlı olarak satınalma gücünün azalması sepet ortalamasını düşürür. Hani merkezdeki ülkelere göre bizim satınalma gücü paritemiz yüksek görünüyor ya birkaç üründe karşılaştırma yaparak doğruluğunu test edelim.

En temel gıda olan ete bakalım ve kıyaslamayı Almanya ile yapalım. Türk ve Alman tüketicilerinin kendi ülkelerindeki bir aylık gelirle ve kendi paralarıyla ne kadar dana eti alabileceklerine bakalım.

Türkiye’de, 2020 TL asgari ücret ile kg fiyatı 83 TL olan dana biftekten 24 kg alınabiliyor.

Almanya’da, 1600 Avro asgari ücret ile kg fiyatı 11 euro olan dana biftekten 145 kg alınabiliyor.

Şimdi de her iki ülkenin ithal ettiği bir meyve çeşidi olan muzu kıyaslayalım. Bizim aynı zamanda üretici olma avantajımızı da dikkate almadan yapalım bunu. Türkiye’de ortalama 15 TL muz fiyatı ile ayda 135 kg muz alabilen bir asgari ücretli, Almanya’da ortalama 1.25 euro muz fiyatı ile ayda 1280 kg muz alabiliyor. Bu arada -.99 cent olan Aldi fiyatı ile 13 TL olan BİM fiyatını dışarda tuttuğumu da belirtmeliyim. Çünkü tablo bizim aleyhimize daha da bozuluyor!

Buradan çıkan önemli sonuç; iki ülke arasında, ne ortalama sepet üzerinden bir kıyaslama, ne metrekare başına satış tutarları ve mağaza ciroları, ne de ortak ürünlerin yer aldığı bir sepet üzerinden tüketicilerin satınalma gücü paritesi kıyaslamaları yapılamaz. Gelir dikkate alınmadan harcamaya bakılamaz.

  • Yüksek maliyet enflasyonu sebebiyle devamlı artan ürün fiyatlarına tüketici kolay yetişemiyor. Bunun farkında olan az sayıdaki perakendeci sürekli vurucu indirim kampanyaları ile bu sıkıntıyı aşmaya çalışıyorlar.

Buna rağmen;

  • Döviz kurlarının artması sebebiyle ithal mal ve hizmetlerin fiyatları artıyor.
  • Petrol fiyatlarının artmasıyla bütün petrole bağlı girdilerin ve enerji fiyatlarının artışı sürüyor.
  • Kredi maliyetlerini artıran yüksek faiz ve kur farkları sebebiyle finansman giderleri yükseliyor.
  • Vergi artışları tüketim talebinin düşmesine yol açıyor. Zaman zaman yapılan vergi indirimlerinin talebi olumlu etkilediğini biliyoruz. Tersi durumda da olumsuz tabloyu izliyoruz. Satışlar düştükçe vergi gelirleri düşüyor. Bu durumda bütçe açığını kapatmak için ek vergiler gündeme geliyor.

Bu vergilerin ağırlıkla dolaylı vergiler olması, fiyat artışlarını getirecek ve dolayısıyla da tüketici talebini olumsuz etkilemeye devam edecektir.

  • Perakendeci net kârının düşüklüğünü kabul etsek bile maliyetlerin baskısıyla oluşan brüt kâr marjının yükseldiğini kabul etmek zorundayız.

Yüzde 28’e dayanan brüt kâr marjlarının tüketiciye ne ifade ettiğine bir bakalım.

Yukardaki kâr marjını elde etmek için market kapısındaki ürün alış fiyatının yüzde 40’ı kadar kâr ilavesi gerekiyor. Bu sadece perakendeciye lazım olan kârdır. Önceki maliyet kalemlerini ise daha önce sıkça yazdık, “tarlada 1 lira, markette 4 lira nasıl oluyor?” sorusunun cevabını ayrıntılı olarak sunduk.

  • Borçlanma olanakları zorlaşmıştır. Yüksek faiz oranları caydırıcı etkiye sahiptir. Gerek kredi kartlarının, gerekse tüketici kredilerinin performansı düşmüştür. Kredi kartlarının eskiden sokaklarda nasıl dağıtıldığını hatırlayalım. Tüketici kredileri için nasıl mesaj yağmuruna tutulduğumuzu da unutmayalım.

Son zamanlarda bu görüntülerden eser var mı?

  • Tarım üretiminin plansızlığı ve yetersizliği bu kategoriyi enflasyonun lokomotifi yapıyor. Tarım reformu yapılmadan buradan kalıcı iyileşme bekleyemeyiz. Yıllar önce Avrupa’da meyve sebzenin ne kadar pahalı olduğu orada çalışan vatandaşlarımızın dillerinden düşmezdi. Bu gün internet ortamındaki alışveriş videolarından fiyat kıyaslaması yapmak çok kolay hale gelmiştir. Aradaki farkın nasıl kapandığı buradan izlenebilir.
  • İşsizliğin artması aile bütçelerinde açık oluşturuyor. Aileden bir kişinin işsiz kalması hane halkı gelirini düşürüyor.
  • Yakın zamana kadar alt gelir grubunun kurtarıcısı olan indirim marketleri sıradanlaştı. Tüketicinin de sığınacağı liman kalmadı.
  • Seçimler nedeniyle zamların ertelenmesi; ilk yarı yıl için çalışan gelirlerine enflasyon payının asgari oranda yansımasına sebep oldu. Örneğin açıklanan Ocak- Haziran enflasyonuna göre SSK, Bağ-Kur ve tarım emeklileri temmuz ayında maaşlarını yüzde 5.01 zamlı alacaktır. Temmuz başından itibaren de harcama yaparken, bunun birkaç katı fiyat artışı ile karşılaşacaklar. Ek vergiler de giderlerini artıracaktır.

Sonuçta; 2019 yılı ikinci yarısında satışlar, tüketicinin cebindekine ve de raftaki etiketlere göre şekillenecektir.

Ercüment Tunçalp

Perakende Uzmanı

ercumenttuncalp@yahoo.com